ALBAOLA ITSAS KULTUR FAKTORIA: LEKU PAREGABEA
Asteburu honetarako plan bat proposatzera gatoz… Donostiaren edertasuna ezin da ukatu, jende zoragarria dago bertan eta gure kulturak hona itzultzeko gogoarekin utziko zaitu. Hala ere, leku bat zer den ulertzeak eta hura benetan ezagutzetik gozatzeak beste urrats bat eskatzen du: haren historia ezagutzea.
Albaola Itsas Kultur Faktoria Pasai San Pedron dago, Hotel Parmatik ordu erdira garraio publikoan (E09 autobusa Okendo kaletik). Ez da kasualitatea museo/ontziola hau Pasaiako balea-portu historikoaren sarreran egotea: ontzi historikoak eraikitzen ditu jendearen aurrean, artisau-teknikak erabiliz, eta euskal baleazaleei buruzko erakusketa bat ere eskaintzen du.
Euskal baleazaleen jardunak XIV. eta XV. mendeetan izan zuen goraldia. Hasiera batean, balea frankoak ehizatzen zituzten Kantauri itsasoko kostaldean, eta honek euskal arrantzaleek haien ehiza-teknikak hobetzea ekarri zuen. Horrela, gure ontziak Ipar Itsasora iristea lortu zuten, pixkanaka Islandiara eta geroago Labrador eta Ternuako kostaldera (Kanada), etxetik 4000 kilometrora. Aipatzekoa da ez zituztela baleak bakarrik arrantzatzen: larruen salmentan ere aritzen ziren eta bakailaoa arrantzatzen zuten. Ondorioz, itsas munduak eragin historiko, sozial eta kultural handia izan zuen gure lurraldean, eta euskal ontziak baleen ehizan nagusitu ziren; munduko onenak zirela uste zen XVI. mende inguruan.
Albaolak mundu hau gaurkotasunera ekarri nahi izan du merezi duen balioa emateko, eta bete-betean asmatu du. 2014. urteaz geroztik, Faktoriaren jarduera nagusia San Juan ontziaren erreplika eraikitzea izan da: 1565ean Red Bayn (Kanada) hondoratutako XVI. mendeko euskal baleontzi bat da hau. Horretarako, Kanadako gobernu-agentziak egindako txosten batean oinarritu dira, eta San Juan baleontzia nazioarteko erreferentzia bihurtu da urpeko arkeologian. 2025eko azaroaren 7an, itsasontzi honen uretaratzearen lekuko izan ginen, mugarri bat izan zen nazioarteko itsas ondarerako.
Gaur egun, Ozentziyo atunontzia zaharberritzen ari dira, Donostiako portuko arrantza tradizionaleko azken itsasontzia, eta publikoarentzat irekita dago. Hotel Parmatik, Albaolaren webgunea bisitatzera animatzen zaitugu, Faktoriak eskaintzen dizun guztia aprobetxatzeko. Ezagutu gure historia, ezagutu zer izan ginen, zer garen eta izango garen.
